چگونه کسی که میخواست جهان را اصلاح کند و عدالت را در آن جاری کند، خود تبدیل به مصداق اصلی فساد شد؟ فسادی که خود اصلی ترین مدعی مبارزه با آن بود؟ عجب پارادوکسی!
انیمه “دفترچه مرگ” با یک سناریو عالی و کمتر پرداخته شده در هنر مصور. سناریویی که میتوان آن را از جهات مختلف بررسی و مورد مطالعه قرار داد : فلسفه، دین، قانون و حتی عشق.
یکی از برداشت های رایج و دم دستی که از Death Note میتوان داشت این است که هر انسانی که قدرت مطلق داشته باشد، میتواند به فساد دچار شود. اما من فکر میکنم این انیمه را میتوان با عینکی دیگر و از زاویه دیگری نگاه کرد :
“خطر انسانی که به اوج غرور میرسد و خود را آنقدر عادل و معیار اصلی عدالت میداند و میبیند که دیگر نیازی به پاسخ گویی اعمال خود در برابر هیچ نهاد و هیچ شخصی نمیبیند” (چقدر آشنا…)
عدالت چیست؟ آیا لایت یاگامی خود را مجری عدالت میداند؟
میخواهم قبل از شروع این موضوع را با طرح دو سوال از شما شروع کنم :
- جرم چیست و به طور کلی ما به چه چیزی جرم میگوییم؟
- اگر ما بدون امکان دفاع تمامی مجرمان دنیا را به یک بار نابود کنیم، آیا دنیا جای بهتری خواهد شد؟
کارگردان این فیلم با یک شخصیت پردازی عالی از یاگامی لایت، این سوالات را برای ما پیچیده تر هم میکند، لایت که یک دانش آموز نابغه است، که در گذشته فردی بوده که به نابرابری و بی عدالتی در دنیا واکنش نشان میداده و منطقی کاملا درست و بر اساس هنجار های موجود نسبت به هرگونه جرم و بزه داشته.
اما پرسش اصلی داستان برای من بیننده از این جا آغاز میشود که : اگر کسی یک مشکل را تشخیص داد، آیا خود میتواند پاسخ آن مشکل را هم پیش خود داشته باشد؟
همان طور که پیش تر به آن اشاره کردم، تحلیلی که گاها از دوستان درباره انیمه دفترچه مرگ میشنوم این است که، یاگامی لایت در ابتدا آدم خوبی بود و این قدرت مطلق بود که او را به فساد کشاند، اما من از منظر دیگری به این داستان نگاه میکنم و به طور کلی به جای اینکه لایت را صرفا یک آدم خوب یا بد ببینم، ویژگی های اصلی او را به چند دسته تقسیم میکنم و به شرح اینکه کدام یک از این ویژگی ها میتواند موجب بروز همچین فاجعه ای شود خواهم پرداخت.
لایت یک آدم کاملا با هوش و با قدرت استدلال بالا و همچنین یک آدم ناراضی از وضع موجود بود که در کنار این دو ویژگی، تصویری بسیار مثبت از خود داشت که گمان میکرد قوه مطلق تشخیص خوب از بد را دارد و اتفاقا همین ویژگی لایت بود که او را به این مهلکه کشاند. تصویری آنچنان استوار از خود که فکر میکرد دنیا مشکل دارد و خود او تنها کسی است که قدرت تشخیص این مشکلات را دارد. جایی که عدالت تبدیل به یک اراده شخصی میشود.
اما واقعا عدالت چیست؟
- چه کسی قدرت این را دارد که بگوید چه کسی مجرم است؟
- آیا هر مجرمی را باید کشت؟
- جرم بر اساس چه هنجاری؟ این هنجار ها را چه کسی تعیین میکند و اگر اشتباه باشد چه؟
- اگر خود مجری قانون خود مرتکب جرم شود، چه کسی او را محاکمه خواهد کرد؟
سوال هایی که بدون شک لایت خود را پاسخ تمامی آنها میدانست! و خود را مظهر عدالت قلمداد میکرد و عدالت را تبدیل به یک امر شخصی کرده بود.
اگر گزاره عدالت را به عنوان یک مجهول در نظر بگیریم، و هر هنجار دیگری در همین فرمول در نظر بگیریم، میبینم که چقدر همه میتوانیم در شرایط مختلف، یاگامی لایت باشیم. نقطه ای که در آن به جای اینکه از خود بپرسیم:
“آیا کار من درست است؟ سعی بر آن داریم که چگونه به دیگران اثبات کنیم که کار من درست است؟”
دقیقا نقطه عطف روانی شخصیت یاگامی لایت در انیمه Death Note همین موضوع بود که دیگر به این موضوع فکر نمیکرد که آیا کار درست را انجام میدهد یا نه، بلکه تماما درگیر این موضوع بود که چگونه ثابت کند که اوست که دارد کار درست را انجام میدهد. وقتی ما انسان ها در هر موضوعی، خود را معیار نهایی( این کلمه نهایی کاملا نسبی است) میدانیم، هر انتقاد و بازخوردی را میتوایم به مثابه حماقت فرد منتقد ببینیم، به جای اینکه به آن موضوع از نقطه نظر بازنگری اصلاحی نگاه کنیم.
نحوه تبدیل یاگامی لایت
حال مجدد جا دارد که مجدد به این موضوع برگردیم که آیا یاگمی لایت، واقعا یک فرد عدالت خواه بود؟ به نظر من پاسخ به این سوال مثبت است. اما انتخاب یک میسر اشتباه، میتواند انگیزه هایی به همان اندازه اشتباه را به فرد در طول مسیر تلقین کند. وقتی مسیر اشتباه انتخاب شد، انگیزه اشتباه امری بسیار محتمل است.
و همانطور هم که در انیمه دفترچه مرگ کارگردان به ما نشان میدهد، ابتدایی ترین انگیزه یاگامی، مبارزه با جرم و بی عدالتی بود، اما در این مسیر، خیلی زود، انگیزه هایی مثل : پیروزی بر دیگران، میل به کنترل و ترس از افشا با او عجیبن میشود. این اخوت انگیزه، صرفا ب این معنی نیست، که اولین انگیزه به محاق رفته باشد، اما به وضوح میبینیم که با آن ترکیب شده است. “انسان ها همیشه برای انجام کار های بد نیاز به انگیزه های شرورانه ندارند“. گاهی فقط کافی است که انگیزه های آدمی به قدری قابل دفاع باشد که در صاحت ناخودگاه این مجوز را صادر کند که هر وسیله ای برای تحقق آن انگیزه مجاز است.
سناریو انیمه دفترچه مرگ از دیدگاه کانت
هیچ انسانی نباید تبدیل به وسیله ای برای رسیدن به هدف دیگران شود. هیچ انسانی وسیله نیست! و همین نگاه را میتوان نقطه شکست لایت دانست. از دیدگاهی او میخواهد مجرمان را با حذف کردن، وسیله ای برای تبدیل کردن جهان به جای بهتری کند، نیرو های پلیس و هر شخصی که بر سر راه این مسیر قرار بگیرد، قابل حذف است و عشق و احساسات نیز وسیله ای برای پیشبرد خدف او هستند.
در این نظام خود ساخته لایت، ارزش انسان ها مستقل از خواست او نیست و ارزش آنها تابع این است که آیا انسان ها برای پروژه او مفید هستند یا مضر.
اما آیا میشود انسان ها را در جهانی محسور کرد که خود نقشی در تعیین قواعد آن ندارند؟ این تعریف آشنایی از کدام یک از سیستم های حکومت داری در دنیا است؟ “آیا میتوان به بهانه بهتر کردن زندگی انسان ها (حتی اگر پروژه موفقی هم باشد) آزادی آنها را گرفت؟”
آیا لایت یک ارزش آفرین در مقام ابر انسان نیچه است؟
از منظری میتوان اینگونه لایت را قضاوت کرد که او در حال خلق ارزش های متفاوت با هنار های موجود است، اما با نگاهی عمیق میتوان این تفاوت را به صورتی کاملا واضح دید که نه تنها ارزش جدیدی را خلق نمیکند، بلکه خود را در مقام داوری مطلق برای قضاوت هنجار های از پیش تعیین شده میداند.
نقطه ای که باز الگویی تکراری از بسیاری از افراد جامعه را به ما مینمایاند : برتری که آن را نشان تعالی میبینند. در این نقطه انسان با اشتباهی کوچک میتواند به جای ارزش آفرینی، ارزش های موجود را به زور به دیگران تحمیل کند. نقطه طلاقی قدرت و آزادی.
و سوال نهایی که انیمه دفترچه مرگ Death Note ایجاد میکند :
آیا انسان های شرور میدانند که شرور هستند؟
یاگامی لایت یک نمونه کاملا بارز برای پاسخ به این سوال است. کسی که تمامی اقداماتش را در قالب یک ماموریت اخلاقی تعریف میکند. ساز و کاری که در آن فرد با نام گذاری جدید برای نظام ارزش هایش، به طور کامل مسولیت را از خود سلب میکند. نمونه های بارزی از قبیل : قتل را مجازات، سلطه را نظم، ترس را امنیت و… باز تعریف میکند.
در این نظام فکری به وضوح قابل روئیت است شر در کارهایی نیست که لایت انجام میدهد، بلکه در دستگاه فکری است که هر کار بدی را میتواند خیر جلوه دهد.
به قلم مهدی مرادی
